Xanthelasma: wat veroorzaakt het

Wat veroorzaakt xanthelasma?

Xanthelasma wordt veroorzaakt doordat cholesterolrijke vetten uit kleine bloedvaatjes in het ooglid lekken en worden opgeslokt door afweercellen, die opzwellen tot met vet gevulde “schuimcellen” en samenklonteren tot gele plaques. Wat dat lekken aandrijft, verschilt: een stoornis van de bloedvetten bij ongeveer de helft van de mensen, andere aandoeningen bij sommigen, en plaatselijke factoren in het ooglid bij de rest.

Xanthelasma palpebrarum, om het de volledige naam te geven, is het meest voorkomende type xanthoom, de familie van vetafzettingen die zich in de huid en pezen kunnen vormen. Het verschijnt als zachte, vlakke of licht verheven gele plekjes op de oogleden, meestal bij de binnenooghoeken, en vaak aan beide kanten. Het komt voor bij ongeveer 1,1% van de vrouwen en 0,3% van de mannen, en de meeste mensen merken het op tussen 35 en 55 jaar.^[1]

De vraag “wat veroorzaakt het?” heeft twee lagen. De eerste is voor iedereen hetzelfde: cholesterolafzettingen op de oogleden bestaan uit met vet beladen afweercellen in de huid. De tweede laag is persoonlijk: waarom het vet zich überhaupt in jouw huid heeft opgehoopt. Ongeveer de helft van de mensen met xanthelasma heeft een primaire of secundaire stoornis van de bloedvetten,^[1] wat betekent dat de andere helft die niet heeft, en daarom verdient elk geval een eenvoudige controle in plaats van een aanname.

Deze pagina loopt elke oorzaak een voor een door en wordt daarna praktisch: hoe je ontdekt welke de jouwe is, en wat dat betekent als je van xanthelasma af wilt. Wil je de uitgebreidere medische achtergrond, dan gaat onze hoofdgids over de oorzaken van xanthelasma dieper, en helpt waarom heb ik xanthelasma gekregen je uitzoeken welke oorzaak bij jouw situatie past.

Hoe ontstaan xanthelasmaplaques in de ooglidhuid?

Vetten lekken uit de piepkleine bloedvaatjes van het ooglid, afweercellen die macrofagen heten nemen ze op, en eenmaal overladen worden ze schuimcellen die zich rond de vaatjes verzamelen, met wat ontsteking. Dunne ooglidhuid en voortdurend knipperen maken deze plek er bijzonder vatbaar voor.

De oogleden zijn een vreemde plek voor vet om zich te nestelen, tot je kijkt hoe de huid daar werkt. Onderzoekers denken dat de voortdurende beweging van het knipperen de piepkleine haarvaatjes in het ooglid samenknijpt, en dat deze vaatjes met de leeftijd meer gaan lekken. Vetdragende deeltjes uit het bloed kunnen dan naar de omliggende huid ontsnappen.^[1] Het proces verloopt ongeveer zo:

1. Vetten reizen in het bloed. Cholesterol en andere vetten worden vervoerd in deeltjes die lipoproteïnen heten, waaronder LDL.
2. Ze lekken de ooglidhuid in. Druk door het knipperen en lekkage door de leeftijd laten een deel van die deeltjes uit de kleine vaatjes ontsnappen.^[1]
3. Afweercellen ruimen op. Macrofagen, de opruimcellen van het lichaam, slokken het ontsnapte vet op.
4. De cellen raken overladen. Nemen ze meer vet op dan ze kunnen verwerken, dan zwellen ze op tot schuimcellen.
5. Schuimcellen klonteren samen. Ze verzamelen zich in de diepere laag van de huid rond de bloedvaatjes, met wat ontsteking, en de gele plaque verschijnt.^[1]

Daarom is de kleur zo kenmerkend: je ziet opgeslagen vet door heel dunne huid. Het verklaart ook waarom de plaques niet zomaar wegtrekken zodra ze zijn ontstaan. Het vet zit opgesloten in levende cellen in de huid en zweeft niet los rond. Onze gids over hoe xanthelasma ontstaat volgt dit proces stap voor stap.

Is hoog cholesterol de belangrijkste oorzaak van xanthelasma?

Het is de meest voorkomende afzonderlijke oorzaak, maar niet de enige. Ongeveer de helft van de mensen met xanthelasma heeft een stoornis van de bloedvetten, meestal een verhoogd LDL-cholesterol, verhoogde triglyceriden of een laag HDL, en onderzoeken laten zien dat mensen met xanthelasma gemiddeld een hoger cholesterol hebben dan mensen zonder.

De problemen met de bloedvetten die het vaakst bij xanthelasma worden gevonden, zijn een verhoogd LDL (het “slechte” cholesterol), gemengde patronen waarbij zowel cholesterol als triglyceriden hoog zijn, en een laag HDL (het “goede” cholesterol).^[1] Toen onderzoekers 15 patiënt-controleonderzoeken met 854 mensen met xanthelasma samenvoegden, vonden ze een hoger totaal cholesterol, een hoger LDL en een hoger apolipoproteïne B (het eiwit dat LDL vervoert) dan bij mensen zonder, samen met een lager apolipoproteïne A1, het belangrijkste eiwit in HDL.^[3]

Kijk je echter naar één groep patiënten, dan is het beeld gemengd. In een patiënt-controleonderzoek bij 42 mensen met xanthelasma had 45,2% een hoog cholesterol en 54,8% een normaal cholesterol. Het gemiddelde cholesterol was hoger dan bij vergelijkbare mensen zonder xanthelasma, en het duidelijkste verschil was een laag HDL: een mediaan van 36,2 mg/dL tegenover 50,5 mg/dL.^[2] Met andere woorden: een laag “goed” cholesterol kan net zo belangrijk zijn als een hoog “slecht” cholesterol.

Gele plekjes op de oogleden zijn dus een goede reden om je bloedvetten te laten controleren, maar ze bewijzen niet dat je cholesterol hoog is. Onze pagina over de vraag of xanthelasma op verhoogd cholesterol wijst behandelt wat je uitslagen kunnen laten zien, en waar xanthelasma op wijst bekijkt het bredere beeld.

Kan xanthelasma door je genen worden veroorzaakt?

Ja. Erfelijke cholesterolstoornissen, vooral familiaire hypercholesterolemie, zijn een bekende oorzaak. Die treft ongeveer 1 op de 250 tot 1 op de 500 mensen, gaat van ouder op kind over met elke keer 50% kans, en kan op jonge leeftijd xanthelasma veroorzaken, samen met vetknobbels op pezen.

Familiaire hypercholesterolemie (FH) is een genetische aandoening waarbij het lichaam het LDL-cholesterol niet goed kan opruimen, waardoor de waarden vanaf de geboorte hoog zijn. Het erft dominant over, wat betekent dat elk kind van een getroffen ouder 50% kans heeft om het te erven.^[5] Mensen met FH kunnen xanthelasma krijgen, en ook peesxanthomen: stevige vetverdikkingen op de achillespezen, ellebogen, handen, knieën en voeten.^[5]

Dit is veel belangrijker dan hoe de oogleden eruitzien. Zonder medische zorg kreeg ongeveer de helft van de mannen met FH een coronair voorval vóór hun 50e, en ongeveer 30% van de vrouwen vóór hun 60e.^[5] Cholesterolverlagende medicijnen, meestal statines, zijn de eerste keus, en ze werken het best als ze vroeg worden gestart.^[5] Daarom letten artsen extra op xanthelasma bij jongere mensen, bij wie aan een erfelijke vetstofwisselingsstoornis moet worden gedacht.^[1]

Read moreIs xanthelasma erfelijk

Ook andere erfelijke patronen van de bloedvetten kunnen een rol spelen. In het patiënt-controleonderzoek hierboven had ongeveer een kwart van de patiënten (26,2%) hoge bloedvetten in de familie.^[2] Hebben je ouders, broers of zussen hoog cholesterol, vroege hartziekte of gele plekjes op hun oogleden, vertel dat dan aan je arts. Onze gids over de vraag of xanthelasma erfelijk is legt de familiekant uitgebreider uit, en xanthomen behandelt het type op de pezen.

Welke andere aandoeningen en medicijnen kunnen xanthelasma veroorzaken?

Aandoeningen die de bloedvetten verstoren, kunnen tot xanthelasma leiden, waaronder diabetes, een traag werkende schildklier, een leveraandoening die primaire biliaire cholangitis heet, en de nieraandoening nefrotisch syndroom. Ook medicijnen met retinoïden of oestrogeen kunnen de bloedvetten verhogen.

Artsen noemen dit “secundaire” oorzaken, omdat het probleem met de bloedvetten uit iets anders voortkomt. Die welke met xanthelasma samenhangen, zijn onder meer:^[1]

• Diabetes. Een slecht geregelde bloedsuiker beïnvloedt hoe het lichaam met vet omgaat, dus een test van de nuchtere glucose, en HbA1c als je diabetes hebt, hoort bij de gebruikelijke controle.
• Een traag werkende schildklier (hypothyreoïdie). Een trage schildklier verhoogt het cholesterol, en het wordt makkelijk gemist omdat de klachten, zoals vermoeidheid en aankomen, zo gewoon zijn.
• Primaire biliaire cholangitis. Deze leveraandoening, vroeger primaire biliaire cirrose genoemd, vertraagt de afvoer van gal en maakt een ongewoon vetdeeltje aan dat lipoproteïne X heet.
• Nefrotisch syndroom. Een nieraandoening waarbij eiwit naar de urine lekt en het cholesterol stijgt.
• Medicijnen. Medicijnen met retinoïden of oestrogeen kunnen bij sommige mensen de bloedvetten verhogen.
• Sarcoïdose. Een ontstekingsziekte die ook samen met xanthelasma is gemeld.

Het goede nieuws is dat een arts op al deze aandoeningen kan testen en ze kan behandelen. Een ervan vinden is op zichzelf nuttig, want ze onder controle krijgen helpt je algemene gezondheid, niet alleen je oogleden. Maak je je zorgen over wat je plaques kunnen betekenen, dan plaatst onze gids over de vraag of xanthelasma gevaarlijk is de risico’s in verhouding.

Waarom krijgen mensen met een normaal cholesterol xanthelasma?

Omdat de waarden van de bloedvetten niet het hele verhaal zijn. Meer lekkende vaatjes in het ooglid, druk door het knipperen, ontsteking en de manier waarop afweercellen met vet omgaan, lijken allemaal een rol te spelen, dus xanthelasma kan ontstaan zelfs als elke bloedtest normaal is.

Dit verrast veel mensen. Als de plaques uit cholesterol bestaan, hoe kunnen ze dan verschijnen als het cholesterol in orde is? Het antwoord ligt in het plaatselijke proces dat hierboven is beschreven. Vaatjes in het ooglid gaan met de leeftijd meer lekken en het knipperen blijft ze samenknijpen,^[1] dus zelfs een normale hoeveelheid vet in het bloed kan in de loop der jaren langzaam de huid in ontsnappen.

De onderzoekers achter het onderzoek met 42 patiënten vonden geen significant verschil in het aantal gevallen van hoog cholesterol of hoge triglyceriden tussen mensen met en zonder xanthelasma, en concludeerden dat plaatselijke, hormonale of afweercelfactoren waarschijnlijk bijdragen.^[2] De samengevoegde analyse vond ook een verhoogd apolipoproteïne B bij mensen met xanthelasma,^[3] een waarde die een standaard cholesteroltest niet altijd vermeldt, dus sommige mensen met “normale” uitslagen hebben misschien toch meer van de deeltjes die lekken.

Zijn je tests normaal, dan is dat goed nieuws voor je gezondheid, en hoef je jezelf de plaques niet kwalijk te nemen. Het betekent ook dat het aanpakken van je cholesterol weinig verandert aan de plaques die je al hebt, en daarom gaan mensen in deze groep meestal meteen nadenken over verwijderen. Onze gids over waarom je misschien xanthelasma hebt bij normale uitslagen behandelt dit uitgebreider.

Wie krijgt het vaakst xanthelasma?

Vrouwen van middelbare leeftijd zijn de groep die het vaakst xanthelasma krijgt, samen met iedereen met een hoog LDL, een laag HDL, een erfelijke cholesterolstoornis, diabetes, een traag werkende schildklier of bepaalde leveraandoeningen. Het wordt gezien vanaf ongeveer 20 tot 70 jaar, het vaakst tussen 35 en 55.

Xanthelasma komt bijna vier keer vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, en het wordt meestal op middelbare leeftijd opgemerkt.^[1] In het onderzoek met 42 patiënten was 85,7% vrouw en was de gemiddelde leeftijd ongeveer 47.^[2] Sommige risicofactoren liggen vast, terwijl het bij andere de moeite waard is er iets aan te doen:

Een of meer risicofactoren hebben betekent niet dat je xanthelasma krijgt, en veel mensen krijgen het zonder enige risicofactor. Wil je weten hoe vaak het voorkomt, dan staan de cijfers in onze gids over hoe vaak xanthelasma voorkomt.

Kunnen voeding of leefstijl xanthelasma veroorzaken?

Niet rechtstreeks. Voeding en leefstijl beïnvloeden je bloedvetten, en verhoogde bloedvetten zijn een van de oorzaken, dus ze kunnen bij sommige mensen bijdragen. Maar xanthelasma wordt niet door één voedingsmiddel veroorzaakt, en veel mensen met gezonde gewoonten krijgen het toch.

Omdat een hoog LDL en een laag HDL samenhangen met xanthelasma,^[3] kan alles wat je cholesterol de verkeerde kant op duwt het risico vergroten. Veel verzadigd vet eten, overgewicht, weinig bewegen en slecht geregelde diabetes maken de bloedvetten allemaal meestal slechter. Daarom stellen artsen vaak veranderingen in voeding en leefstijl voor naast een cholesteroltest.

Twee punten zijn goed om te onthouden. Ten eerste: komt je xanthelasma voort uit een erfelijke stoornis zoals FH, dan is voeding alleen meestal niet genoeg, en zijn medicijnen het belangrijkste middel.^[5] Ten tweede: zijn je bloedvetten al normaal, dan verandert een ander voedingspatroon weinig aan de oorzaak. Onze ervaring is dat bestaande plaques met voeding alleen zelden merkbaar kleiner worden, dus zie gezond eten als bescherming van je hart en niet als een manier om de plekjes te laten verdwijnen.

Voor de details over voeding lees je welke voeding xanthelasma veroorzaakt en wat je eet bij xanthelasma, en onze gids over hoe je xanthelasma voorkomt zet de gewoonten op een rij.

Wat veroorzaakt geen xanthelasma?

Xanthelasma is geen infectie, het is niet besmettelijk, het is geen kanker, en het wordt niet veroorzaakt door make-up, huidverzorging of in je ogen wrijven. Het is een ophoping van met vet gevulde cellen in de huid.

Read moreHoe kom je van xanthelasma af

Veel zorgen komen voort uit niet weten wat deze vetafzettingen rond de ogen zijn. Je kunt xanthelasma niet van iemand oplopen of het door aanraking doorgeven. Het is geen gezwel dat in kanker verandert, zoals onze gids over de vraag of xanthelasma kwaadaardig kan zijn uitlegt. En het is geen teken dat je je gezicht verkeerd hebt gewassen of de verkeerde crème hebt gebruikt.

Het is meestal ook niet iets wat je hebt gedaan. Zelfs als er bloedvetten bij betrokken zijn, spelen genen, leeftijd en andere gezondheidsaandoeningen vaak een grotere rol dan één gewoonte. Wat het wel is, is een nuttig signaal om je gezondheid te laten controleren, en een cosmetische kwestie die je mag aanpakken als die je stoort. Omdat het vet in cellen in de huid zit, kan het er ook niet uitgeknepen of uitgedrukt worden, en wie het probeert, riskeert een infectie en littekens.

Wat betekent de oorzaak van xanthelasma voor je hart?

Xanthelasma is in verband gebracht met een hoger risico op een hartaanval en hartziekte, ook nadat rekening is gehouden met het cholesterol. Dat is de belangrijkste reden om je oorzaak te vinden: het gaat net zo goed om het beschermen van je hart als van je oogleden.

In een Deens onderzoek dat bijna 13.000 mensen uit de algemene bevolking tientallen jaren volgde, hadden mensen met xanthelasma een hoger risico op een hartaanval en ischemische hartziekte, en dit verband gold ongeacht hun cholesterolwaarden.^[4] De samengevoegde analyse van 15 onderzoeken vond ook dikkere wanden van de halsslagader bij mensen met xanthelasma, een teken van vroege aderverkalking.^[3]

Het risico gaat over patronen in grote groepen. Het betekent niet dat je hart in gevaar is. Maar het betekent wel dat xanthelasma een goed moment is om je bloeddruk, cholesterol, bloedsuiker en familiegeschiedenis met een arts na te lopen, vooral als je jong bent, een man, rookt of familieleden met vroege hartziekte hebt. Komt er een erfelijke stoornis zoals FH aan het licht, dan maakt vroege zorg echt verschil.^[5]

Hoe ontdek je wat je xanthelasma heeft veroorzaakt?

Ga naar je huisarts voor een nuchter lipidenprofiel, plus tests van lever, schildklier en bloedsuiker. Samen met je familiegeschiedenis vinden deze de meeste oorzaken. Is de diagnose onzeker, dan kan een dermatoloog die bevestigen.

Het onderzoek is eenvoudig en vraagt meestal één keer bloedprikken. De tests die artsen gebruiken om de oorzaak van xanthelasma te zoeken, zijn:^[1]

1. Nuchter lipidenprofiel. Meet totaal cholesterol, LDL, HDL en triglyceriden, en vindt de meest voorkomende oorzaak.
2. Leverwaarden. Controleert op leveraandoeningen zoals primaire biliaire cholangitis.
3. Schildklierfunctietests. Zoeken naar een traag werkende schildklier.
4. Nuchtere glucose, en HbA1c als je diabetes hebt. Controleert hoe goed de bloedsuiker is geregeld.
5. Familiegeschiedenis en onderzoek. Je arts vraagt naar familieleden met hoog cholesterol of vroege hartziekte en zoekt misschien naar knobbels op de pezen die op FH wijzen.
6. Een huidbiopsie, alleen bij twijfel. Zelden nodig, maar die bevestigt de diagnose als de plaques er ongewoon uitzien.

Neem een lijst van je medicijnen mee, en noem familieleden met hoog cholesterol of hartproblemen. Je huisarts is de juiste eerste stap; onze gids over naar welke arts je gaat met xanthelasma legt uit wanneer een dermatoloog, oogspecialist of lipidenpolikliniek erbij komt.

Helpt het om de oorzaak te kennen bij het afkomen van xanthelasma?

De oorzaak kennen beschermt je gezondheid en kan nieuwe plaques afremmen, maar het verwijdert de plaques die je al hebt niet. Daarvoor heb je een verwijdermethode nodig, in een kliniek of thuis.

Zodra het vet opgesloten zit in cellen in je huid, maakt het verlagen van je cholesterol die niet betrouwbaar leeg, en xanthelasma verdwijnt zelden vanzelf, zoals onze gids over de vraag of xanthelasma vanzelf kan weggaan uitlegt. De meeste mensen volgen dus twee sporen tegelijk: de oorzaak aanpakken met hun arts, en de plaques apart aanpakken.

Verwijderen in een kliniek werkt. Een review van 49 onderzoeken vond dat CO2-laser meer dan 75% verbetering gaf bij meer dan 90% van de patiënten, en Er:YAG-laser meer dan 80% verbetering. Veranderingen in de huidskleur waren de meest voorkomende complicatie, en een operatie wordt meestal gebruikt bij grotere, diepere plaques.^[6] Een operatie kan risico’s geven zoals een onderooglid dat naar buiten trekt, en bevriezen of chemische methoden kunnen littekens of verkleuring van de huid geven.^[1] De kosten verschillen sterk per kliniek en methode; onze gids over hoeveel het verwijderen van xanthelasma kost behandelt wat de prijs bepaalt.

Veel mensen vermijden liever een kliniek en pakken kleinere plaques thuis aan. Onze gidsen over het verwijderen van xanthelasma en hoe je van xanthelasma afkomt vergelijken elke optie naast elkaar.

Pak je de oorzaak aan met je arts en wil je de plaques zelf thuis aanpakken? Dan is dit de crème die wij voor xanthelasma maken.

Waarom kan xanthelasma terugkomen na verwijderen?

Omdat verwijderen de plaque weghaalt, maar niet de oorzaak. Zijn de omstandigheden die vet in je oogleden lieten ophopen er nog, dan kunnen er nieuwe plaques ontstaan. De terugkeer na verwijderen ligt meestal onder de 50%, en diepere plaques komen vaker terug.

Read moreXanthomateus

Terugkeer hoort bij elke verwijdermethode, of het nu laser, een operatie of iets anders is. Die wordt meestal gemeld op minder dan 50%, is hoger na herhaalde ingrepen, en plaques die dieper in de huid reiken, komen vaker terug.^[1] Dat is geen falen van de methode; het weerspiegelt dat de oorzaak van xanthelasma een doorlopend proces in het lichaam is.

Hier betaalt het kennen van je oorzaak zich uit. Is je cholesterol hoog, je schildklier traag of je diabetes slecht geregeld, dan geeft het onder controle krijgen daarvan je de beste kans op minder nieuwe plaques. Zijn je tests normaal, dan kunnen er na verloop van tijd toch nieuwe plaques verschijnen, gewoon door de plaatselijke factoren in het