Peesxanthomata

Wat zijn peesxanthomata?

Peesxanthomata zijn stevige knobbeltjes die ontstaan als cholesterolrijk materiaal zich ophoopt in een pees. “Xanthomata” is gewoon het medische meervoud van xanthoom, van het Griekse woord voor geel.

Een xanthoom is elke afzetting van met vet gevulde cellen in de huid of dieper weefsel. De meeste typen zitten in de huid, zoals de gele bultjes van tubereuze xanthomen op ellebogen en knieën of de plotselinge groepjes eruptieve xanthomen. Peesxanthomata zijn anders omdat ze in de pees zelf groeien, dus je voelt ze eerder dan dat je ze ziet, en de huid eroverheen ziet er meestal normaal uit.

Artsen noemen ze ook tendineuze xanthomen of xanthoma tendinosum, en je ziet het enkelvoud peesxanthoom en het meervoud peesxanthomen voor hetzelfde gebruikt. Onze gids over xanthomen van elk type zet ze naast de andere vormen.

Wat peesxanthomata bijzonder maakt, is wat ze zeggen over de rest van het lichaam. Ze groeien heel geleidelijk over jaren,^[4] en ze hangen sterk samen met familiaire hypercholesterolemie, een erfelijke aandoening die LDL-cholesterol vanaf de geboorte hoog houdt.^[1] Daarom wil een arts die ze vindt bijna altijd naar je cholesterol en je familiegeschiedenis kijken, niet alleen naar de bult.

Waar ontstaan peesxanthomata?

Meestal in de achillespezen aan de achterkant van de enkels en de strekpezen over de knokkels. De ellebogen, knieën en voeten zijn andere veelvoorkomende plekken.

Klinische overzichten noemen de achillespezen, de ellebogen en de strekpezen van de hand als de klassieke plekken om ze te vinden.^[4] GeneReviews voegt daar de knieën en voeten aan toe bij mensen met familiaire hypercholesterolemie.^[1] Bij sitosterolemie, een zeldzame stoornis met plantensterolen, verschijnen ze vaak op de hielen, knieën en ellebogen, en zelfs op de billen.^[6]

Dit zijn allemaal pezen die veel rek en druk te verduren krijgen. Eén overzicht suggereert dat herhaalde mechanische belasting mogelijk helpt verklaren waarom laesies de voorkeur geven aan gebieden als de achillespees.^[4] De achillespees is zo typerend dat die hier eigen pagina’s heeft: achillespeesxanthoom en xanthoom van de achillespees gaan uitgebreid in op die plek.

• Achillespezen. Een verdikte, stevige pees boven de hiel, vaak aan beide kanten.
• Knokkels en handruggen. Bulten die meebewegen als je je vingers buigt en strekt.
• Ellebogen. Stevige zwellingen op de achterkant van de elleboog.
• Knieën. Knobbeltjes in de pees onder of rond de knieschijf.
• Voeten. Bulten langs de pezen op de bovenkant van de voet.

Hoe zien peesxanthomata eruit en hoe voelen ze aan?

Ze voelen aan als stevige, gladde bulten die met de pees meebewegen. De huid erop heeft meestal een normale kleur, en de meeste doen geen pijn.

Anders dan de zachte gele plaques van xanthelasma op de oogleden zitten peesxanthomata diep, dus je merkt ze vaak door voelen of doordat een pees dikker lijkt dan zou moeten. Een verdikte achillespees kan de achterkant van de enkel breed of knobbelig laten lijken. Over de knokkels zie je ze als ronde bultjes die op en neer glijden als de vingers bewegen.

Ze veranderen heel langzaam, over jaren in plaats van weken.^[4] Sommige mensen krijgen een zeurende pijn of gevoeligheid, vooral bij de achillespees na inspanning, en grote exemplaren kunnen tegen schoenen schuren. Veel mensen met kleinere afzettingen merken ze helemaal niet op tot een arts hun pezen onderzoekt. Een echo vindt zelfs veel meer aangedane pezen bij mensen met familiaire hypercholesterolemie dan onderzoek met de handen.^[3]

Waarom ontstaan peesxanthomata?

Deeltjes die cholesterol vervoeren lekken uit het bloed het weefsel in, en opruimcellen, macrofagen genoemd, slokken het vet op tot ze schuimcellen worden. In de loop van jaren verzamelen die zich tot een knobbeltje in de pees.

Het proces is hetzelfde als bij elk type xanthoom: lipoproteïnen gaan door de wanden van kleine bloedvaatjes naar het omliggende weefsel, en macrofagen nemen de lipiden op en veranderen in schuimcellen.^[4] In pezen is de oorzaak bijna altijd LDL-cholesterol dat lange tijd zeer hoog is gebleven.

Bij mensen met familiaire hypercholesterolemie liet een meta-analyse van 22 studies zien dat mensen met peesxanthomen vaker ouder en man waren en hogere waarden van LDL-cholesterol en triglyceriden hadden.^[2] Een echo-onderzoek uit 2024 onder 377 genetisch bevestigde patiënten liet zien dat de dikte van de achillespees toenam met leeftijd, mannelijk geslacht, LDL-cholesterol en lipoproteïne(a), al verklaarden die factoren maar ongeveer een vijfde van de verschillen tussen mensen.^[3] De cholesterolbelasting in de loop van de tijd is dus het belangrijkst, maar niet het hele verhaal.

Bij de zeldzamere oorzaken is het vet geen gewoon cholesterol. Bij cerebrotendineuze xanthomatose hoopt een verwant van cholesterol zich op, cholestanol genoemd,^[5] en bij sitosterolemie hopen plantensterolen uit voeding zich op.^[6] Onze gids over xanthomatose behandelt aandoeningen die veel xanthomen tegelijk veroorzaken.

Zijn peesxanthomata een teken van familiaire hypercholesterolemie?

Read moreKomt xanthelasma terug

Ja. Ze zijn een van de bekendste lichamelijke tekenen van familiaire hypercholesterolemie (FH), een erfelijke aandoening die LDL-cholesterol vanaf de geboorte zeer hoog houdt.

FH treft ergens tussen 1 op de 500 en 1 op de 250 mensen. De aandoening wordt autosomaal dominant doorgegeven, wat betekent dat elk kind van een aangedane ouder 50% kans heeft om die te erven.^[1] GeneReviews noemt xanthelasma en peesxanthomen op de achillespezen, ellebogen, handen, knieën en voeten onder de lichamelijke tekenen.^[1]

Niet iedereen met FH heeft ze zo dat je ze kunt zien of voelen. Gepubliceerde cijfers zetten klinisch zichtbare xanthomen op ongeveer een derde van de mensen met de veelvoorkomende heterozygote vorm, oplopend tot wel drie op de vier op volwassen leeftijd als de pezen met een echo worden onderzocht.^[3] De afwezigheid van bulten sluit FH dus niet uit, maar hun aanwezigheid maakt het veel waarschijnlijker.

Daarom geven artsen zoveel gewicht aan peesxanthomata. Klinische scoresystemen voor FH, zoals de criteria van het Dutch Lipid Clinic Network, tellen ze als een sterk punt voor de diagnose, naast zeer hoog LDL-cholesterol, vroege hartziekte in de familie en een bevestigde genverandering.^[1] Heb je peesxanthomata, dan zijn onze pagina over xanthoom in de pees en onze gids over xanthomata goede vervolgstukken.

Hoe zit het met homozygote FH en peesxanthomata bij kinderen?

Als iemand FH van beide ouders erft (homozygote FH), is het cholesterol veel hoger en kunnen xanthomen in de kindertijd verschijnen. Het is zeldzaam maar ernstig en vraagt vroeg om specialistische zorg.

Klinische overzichten vermelden dat heterozygote FH, de vorm met één gen, veel betere vooruitzichten heeft dan homozygote FH, die een hoge sterfte op jongere leeftijd met zich meebrengt.^[4] Bij de vorm met twee genen kunnen xanthomen in de huid en pezen zich bij jonge kinderen laten zien, en vaak wordt de aandoening zo voor het eerst ontdekt.

Pees- of tubereuze xanthomen bij een kind doen ook denken aan de zeldzamere oorzaken. Bij sitosterolemie zijn ze al gezien op de leeftijd van 1 of 2 jaar,^[6] en bij cerebrotendineuze xanthomatose verschijnen ze meestal in de tienerjaren of twintiger jaren, vaak na staar in de kindertijd.^[5] Elke stevige bult op een pees bij een kind of tiener verdient een snel bezoek aan een arts.

Welke andere aandoeningen veroorzaken peesxanthomata?

Twee zeldzame erfelijke aandoeningen: cerebrotendineuze xanthomatose en sitosterolemie. Beide kunnen peesxanthomata veroorzaken, zelfs als gewone cholesteroluitslagen normaal of maar licht verhoogd lijken.

Deze aandoeningen zijn belangrijk omdat ze makkelijk worden gemist. Iemand met peesxanthomata en een normaal ogende cholesteroluitslag hoort niet te horen dat het niets is; het is een reden om verder te kijken. Sitosterolemie kan ook bloedarmoede met vreemd gevormde rode bloedcellen en lage aantallen bloedplaatjes geven, soms als eerste of enige teken.^[6]

Andere aandoeningen veroorzaken andere soorten xanthoom dan peesxanthomen. Zeer hoge triglyceriden veroorzaken eruptieve xanthomen, dysbetalipoproteïnemie hangt samen met palmaire xanthomen in de plooien van de hand, en bloedziekten kunnen vlakke xanthomen veroorzaken.

Waarom zijn peesxanthomata belangrijk voor je hart?

Omdat hetzelfde cholesterol dat zich in pezen ophoopt, zich ook ophoopt in slagaderwanden. Bij mensen met FH hingen peesxanthomen samen met ongeveer drie keer zo veel risico op hart- en vaatziekte.

De meta-analyse uit 2009 van 22 studies liet zien dat mensen met genetisch bevestigde FH die peesxanthomen hadden een 3,2 keer hoger risico op hart- en vaatziekte hadden dan mensen zonder peesxanthomen.^[2] In het echo-onderzoek uit 2024 werden de dikste achillespezen vooral gezien bij mensen die al aderverkalkingsziekte hadden, al voorspelde de dikte die niet onafhankelijk zodra andere factoren werden meegerekend.^[3] Peesxanthomata zijn met andere woorden een zichtbaar teken van een leven lang blootstelling aan cholesterol.

FH zonder zorg heeft een grimmige voorgeschiedenis. GeneReviews meldt dat vóór de moderne cholesterolverlagende medicijnen ongeveer de helft van de mannen met FH een coronair voorval had vóór hun 50e, en ongeveer 30% van de vrouwen vóór hun 60e.^[1] Het goede nieuws is dat dit risico met medicijnen flink omlaag kan, en juist daarom is het zo belangrijk om peesxanthomata vroeg te vinden.

Sitosterolemie brengt een eigen risico met zich mee: vroege aderverkalking, soms met plotselinge dood, is gemeld bij een klein aantal mensen van 5 tot 33 jaar.^[6]

Wat kan er nog meer op peesxanthomata lijken?

Read moreIs xanthelasma gevaarlijk

Meerdere andere bulten kunnen op of bij pezen zitten, waaronder reumaknobbels, jichtafzettingen, ganglioncysten en peesschedetumoren. Onderzoek door een arts, bloedtests en soms een scan maken het onderscheid.

Niet elke stevige bult op een pees is een xanthoom. MRI kan helpen andere aandoeningen uit te sluiten en een operatie te plannen als die nodig is, en een excisiebiopsie kan worden gedaan als de diagnose onzeker is.^[4] Dit lijkt er vaak op:

• Reumaknobbels. Stevige bulten bij gewrichten bij mensen met reumatoïde artritis, vaak bij de ellebogen.
• Jichttofi. Krijtachtige afzettingen van urinezuurkristallen rond gewrichten en pezen.
• Ganglioncysten. Met vocht gevulde bulten, vaak op de pols of de handrug.
• Peesschedetumoren. Meestal goedaardige gezwellen langs een pees in de hand.
• Achillestendinopathie. Verdikking door overbelasting, vaak pijnlijk, zonder vetafzettingen.

De grote aanwijzing voor een xanthoom is het gezelschap waarin het voorkomt: zeer hoog LDL-cholesterol, vroege hartziekte in de familie of andere xanthomen elders. Onze pagina over huidxanthomen behandelt de vormen die aan de oppervlakte zichtbaar zijn.

Hoe wordt de diagnose peesxanthomata gesteld?

Meestal doordat een arts de pezen voelt en daarna de oorzaak bevestigt met een lipidenprofiel. Een echo of MRI kan de pezen meten, en genetisch onderzoek kan FH bevestigen.

Onderzoek is vaak genoeg om peesxanthomata te herkennen, en gewone röntgenfoto’s zijn meestal normaal.^[4] Belangrijker is uitzoeken waarom ze er zijn. Tegelijk hoort er bloedonderzoek te starten, met triglyceriden, totaal-, LDL- en HDL-cholesterol, plus glucose en HbA1c waar nodig.^[4]

1. Voorgeschiedenis. Je arts vraagt naar vroege hartaanvallen of beroertes in de familie, hoog cholesterol bij familieleden en eventuele staar in de kindertijd of langdurige diarree.
2. Onderzoek. De arts voelt de achillespezen, knokkels, ellebogen en knieën en zoekt naar xanthelasma en een bleke ring rond het hoornvlies.
3. Lipidenprofiel. Totaal-, LDL- en HDL-cholesterol en triglyceriden; zeer hoog LDL wijst sterk op FH.^[4]
4. Beeldvorming. Een echo kan verdikking van de pees laten zien, en MRI helpt andere bulten uit te sluiten.^[4]
5. Genetisch onderzoek. Onderzoek van genen zoals LDLR, APOB en PCSK9 kan FH bevestigen en de weg openen om familieleden te testen.^[1]
6. Speciale tests als het cholesterol niet klopt met het beeld. Cholestanol voor cerebrotendineuze xanthomatose en plantensterolen voor sitosterolemie.^[5][6]

Je huisarts kan deze controles starten, en vaak word je doorverwezen naar een lipidenspecialist of cardioloog. Onze pagina over wat een xanthoom is behandelt het bredere beeld van hoe xanthomen worden beoordeeld.

Wat laat een echo van peesxanthomata zien?

De echo meet hoe dik de pees is en laat veranderingen in de interne structuur zien, dus die kan xanthomata vinden die te klein zijn om te voelen.

In het onderzoek uit 2024 onder 377 mensen met genetisch bevestigde FH was de mediane maximale dikte van de achillespees op de echo 5,5 mm, maar sommige pezen maten wel 16,6 mm, en de metingen vielen in twee duidelijke groepen uiteen.^[3] Die tweedeling wijst op een subgroep van mensen bij wie de pezen extra zijn aangedaan.

Een echo is snel, pijnloos en zonder straling, wat het nuttig maakt om pezen te controleren bij mensen met zeer hoog cholesterol en om veranderingen in de tijd te volgen. Het is ook de reden dat het aandeel mensen met FH bij wie aangedane pezen worden gevonden zo sterk stijgt zodra scans worden gebruikt in plaats van alleen handen.^[3]

Hoe worden peesxanthomata aangepakt?

Door de aandoening erachter aan te pakken. Bij FH betekent dat LDL-cholesterol verlagen met statines en andere medicijnen; de zeldzamere oorzaken hebben elk een eigen specifieke aanpak.

Klinische overzichten zijn duidelijk dat de focus vooral op het hele lichaam ligt, niet op de bult: het lipidenprofiel onder controle krijgen komt eerst.^[4] Hoe dat eruitziet, hangt af van de oorzaak.

• Familiaire hypercholesterolemie. Statines zijn de eerste keuze,^[1] vaak aangevuld met ezetimib. PCSK9-remmers zijn effectief bij FH als er meer verlaging nodig is.^[4]
• Cerebrotendineuze xanthomatose. Chenodeoxycholzuur vervangt het ontbrekende galzuur en vermindert de aanmaak van cholestanol.^[5]
• Sitosterolemie. Een dieet met weinig plantensterolen plus ezetimib; statines zijn hier niet effectief, en producten met stanolen moet je vermijden.^[6]

Voeding en leefstijl helpen nog steeds. Minder verzadigd vet eten, actief blijven, niet roken en matig zijn met alcohol ondersteunen allemaal de gezondheid van je hart. Maar bij FH brengt leefstijl alleen het LDL zelden ver genoeg omlaag, omdat het probleem zit in hoe de lever cholesterol opruimt, niet alleen in wat je eet. Statines kunnen soms spierpijn veroorzaken en, zelden, ernstigere spierschade,^[4] dus vertel je arts over nieuwe spierpijn. Onze gids over opties in de kliniek bij xanthomen behandelt de bredere keuzes voor elk type.

Kunnen peesxanthomata kleiner worden of verdwijnen?

Soms. Kleinere kunnen kleiner worden of vervagen zodra het cholesterol goed onder controle is, maar grotere die er al lang zitten, blijven vaak. Het echte doel is je hart beschermen.

Reviews melden dat statines de afwijkingen kleiner kunnen maken, en dat kleinere afwijkingen kunnen krimpen of verdwijnen bij een effectieve aanpak van het hele lichaam.^[4] Bij sitosterolemie laat het verlagen van plantensterolen xanthomen vaak teruggaan,^[6] en bij cerebrotendineuze xanthomatose lijkt vroeg beginnen met chenodeoxycholzuur te voorkomen dat er klachten ontstaan.^[5]

Verandering gaat langzaam en wordt gemeten in maanden en jaren. Beoordeel je vooruitgang niet alleen aan de knobbels: je LDL-cholesteroluitslag is het getal dat je vertelt of je slagaders worden beschermd. Peesxanthomata gaan niet vanzelf weg zonder dat de oorzaak wordt aangepakt.

Wanneer wordt een operatie overwogen bij peesxanthomata?

Zelden, en alleen bij knobbels die pijn doen, tegen schoenen schuren, de beweging beperken of een biopsie nodig hebben. Het cholesterol onder controle krijgen komt eerst, omdat het weghalen van een knobbel de oorzaak niet oplost.

Read moreWie kan xanthelasma behandelen

Excisie wordt gebruikt bij afwijkingen die klachten geven of om andere diagnoses uit te sluiten.^[4] Bij een lastige knobbel op een plek met veel contact, zoals de achillespees, heeft volledig verwijderen gecombineerd met een goede cholesterolcontrole de voorkeur, omdat gedeeltelijk verwijderen of verkleinen zeer vaak terugkomt.^[4]

Het gebied van de achillespees kan na een operatie slecht genezen, dus chirurgen gaan zorgvuldig om met de weke delen en het sluiten van de wond, soms met een huidlap.^[4] Dat is een groot deel van de reden dat een operatie een laatste redmiddel is en geen eerste stap. Onze gids over achillespeesxanthoom vertelt meer over wat een operatie daar inhoudt.

Moet je familie worden getest als je peesxanthomata hebt?

Ja. Omdat de gebruikelijke oorzaken erfelijk zijn, moeten ouders, broers, zussen en kinderen hun cholesterol laten controleren, en genetisch onderzoek kan helpen als er een genverandering wordt gevonden.

Bij FH heeft elk kind van een getroffen ouder 50% kans om het te erven.^[1] Het vinden bij één persoon brengt het vaak aan het licht bij meerdere familieleden, van wie velen zich volkomen gezond voelen. Familieleden een voor een testen, cascadescreening genoemd, is de meest effectieve manier om mensen vroeg te vinden, en ook kinderen kunnen worden getest.

De zeldzamere oorzaken volgen een ander patroon. Bij zowel cerebrotendineuze xanthomatose als sitosterolemie heeft elke broer of zus van een getroffen persoon 25% kans om het te hebben en 50% kans om drager te zijn zonder klachten.^[5][6] Een genetisch consulent kan uitleggen wat een uitslag betekent voor jou en je familieleden. Onze pagina over de vraag of xanthelasma erfelijk is behandelt de erfelijkheid bij het type op het ooglid.

Hoe is het om met peesxanthomata te leven?