Een stevige bult op een pees gevonden? Wat een peesxanthoom is, hoe het verschilt van andere bulten en op welke twee belangrijkste aandoeningen het wijst
Een peesxanthoom is een stevige, meestal pijnloze bult van met cholesterol beladen cellen in een pees, meestal de achillespees. Op zichzelf is het niet schadelijk, maar het wijst meestal op een erfelijke cholesterolaandoening, meestal familiaire hypercholesterolemie en soms cerebrotendineuze xanthomatose. Andere bulten op pezen kunnen er hetzelfde uitzien, dus een controle door een arts en een bloedtest komen eerst.
Een peesxanthoom is een stevige afzetting van met vet gevulde afweercellen in een pees, meestal de achillespees of de pezen op de rug van de hand. Het ontstaat wanneer LDL-cholesterol de pees binnendringt en wordt opgenomen door macrofagen. Het wijst meestal op familiaire hypercholesterolemie. Echografie en bloedtests bevestigen het, en het wordt aangepakt door het cholesterol te verlagen.
Belangrijkste punten
- Een peesxanthoom is een stevige cholesterolafzetting in een pees.
- De achillespees is de plek waar het het vaakst voorkomt.
- Familiaire hypercholesterolemie is de gebruikelijke oorzaak; CTX is een zeldzame oorzaak.
- Jicht, reumaknobbels en tumoren van de peesschede kunnen er hetzelfde uitzien.
- Echografie is het beeldvormende onderzoek van voorkeur, samen met een bloedvettenprofiel.
- Cholesterol verlagen is de belangrijkste aanpak; een operatie is voor pijnlijke bulten.
Op deze pagina 14 onderdelen
Wat is een peesxanthoom?
Een peesxanthoom is een stevige, langzaam groeiende afzetting van met cholesterol beladen afweercellen in een pees. Het komt het vaakst voor in de achillespees, en het wijst meestal op een erfelijke vetstofwisselingsstoornis en niet op een probleem met de pees zelf.
Xanthomen zijn plaatselijke vetafzettingen in lichaamsweefsels, en het peestype is een geleidelijk toenemende laesie van de achillespees, de ellebogen en de strekpezen van de handen, die sterk samenhangt met familiaire hypercholesterolemie.[1] De achillespees is de plek waar het het vaakst voorkomt, en hoewel peesxanthomen vaak samengaan met familiaire hypercholesterolemie, kunnen ook andere aandoeningen ze veroorzaken.[4]
Deze pagina gaat over één bult: wat het is, wat het nog meer kan zijn en wat je daarna moet doen. Zie voor elke plek en oorzaak in detail onze volledige gids over peesxanthomen, en voor de meervoudsterm peesxanthomata.
Hoe ontstaat een peesxanthoom?
LDL-cholesterol uit het bloed dringt de pees binnen en wordt daar chemisch veranderd (geoxideerd). Afweercellen die macrofagen heten, nemen het veranderde cholesterol op en worden schuimcellen, die in de loop van jaren uitgroeien tot een stevige bult.
Een overzicht over xanthomen van de achillespees beschrijft het proces: LDL uit de bloedsomloop dringt de pees binnen, wordt geoxideerd tot geoxideerd LDL, en macrofagen in de pees nemen het actief op, waardoor het xanthoom ontstaat.[4] Meer in het algemeen sijpelen bij mensen met verhoogde bloedvetten lipoproteïnen in de huid en pezen, en worden macrofagen schuimcellen.[1]
Omdat er jaren van hoog LDL voor nodig zijn, verschijnen peesxanthomen bij mensen met een aandoening die ervoor vatbaar maakt meestal vanaf het tweede levensdecennium.[1] Bij zeldzamere aandoeningen gaat het om een ander vet: cholestanol bij cerebrotendineuze xanthomatose en plantensterolen bij bèta-sitosterolemie.[1] Onze gids over xanthomatose legt uit wat er gebeurt als er veel xanthomen verschijnen.
Wat moet je doen als je een bult op een pees hebt gevonden?
Noteer waar het zit, hoe het voelt en of er meer zijn, ga daarna naar je arts en vraag om een nuchtere bloedvettentest. Wacht niet tot het groeit, en probeer het niet zelf te verwijderen.
- Kijk waar het zit. De achillespees, de rug van de handen en vingers, de ellebogen en de knieën zijn typische plekken voor xanthomen.[1][2]
- Voel er voorzichtig aan. Peesxanthomen zijn stevig en glad en bewegen mee met de pees, en de huid erboven ziet er meestal normaal uit.
- Zoek naar meer. Controleer beide enkels en beide handen; xanthomen zitten vaak aan beide kanten.
- Kijk naar je oogleden. Xanthelasma, zachte gele plaques op het ooglid, kan ook voorkomen bij familiaire hypercholesterolemie.[2]
- Denk aan je familie. Hoog cholesterol of vroege hartaanvallen bij familieleden maken een erfelijke oorzaak waarschijnlijker.
- Ga naar je arts. Vraag om een nuchter lipidenprofiel en onderzoek van de bult.[1]
Doet een peesxanthoom pijn of beïnvloedt het je beweging?
Meestal niet. De meeste peesxanthomen zijn pijnloos en worden toevallig ontdekt. Ze kunnen gevoelig worden als schoenen langs een xanthoom op de achillespees schuren, en grote xanthomen kunnen een pees dik of stijf laten aanvoelen.
Peesxanthomen groeien langzaam,[1] en daarom merken veel mensen ze pas op als een arts, partner of podotherapeut een verdikte achillespees voelt. Klachten zijn het waarschijnlijkst waar er wrijving is: xanthomen op de achillespees waar schoenen langs schuren, worden het vaakst chirurgisch verwijderd.[1] In een casusbespreking over meerdere bulten op handen en voeten werden xanthomen afgewogen tegen aandoeningen die wel pijn en ontsteking veroorzaken, zoals jicht en tuberculeuze tenosynovitis.[5]
- Schoenen die schuren achter op de hiel kunnen een xanthoom op de achillespees gevoelig maken; zachtere hielkappen helpen.
- Stijfheid of verdikking van de pees is de moeite waard om aan je arts te noemen.
- Plotselinge pijn, roodheid of warmte is niet typisch voor een xanthoom en wijst op iets anders, zoals jicht of ontsteking.
- Pijn bij lopen of sporten moet worden gecontroleerd, want verdikte pezen kunnen ook overbelast raken.
Onze gids over xanthoom van de achillespees behandelt klachten aan de hiel uitgebreider.
Wat kan een bult op een pees nog meer zijn?
Jichttofi, reumaknobbels, reuzenceltumoren van de peesschede, tuberculeuze tenosynovitis en zenuwtumoren kunnen allemaal bulten op of bij pezen veroorzaken. Bloedtests, beeldvorming en soms een biopsie maken het onderscheid.
Een klinische casusbespreking over meerdere bulten op handen en voeten noemde jichttofi, peesxanthomen, reumaknobbels, neurofibromatose, reuzenceltumor van de peesschede en tuberculeuze tenosynovitis als aandoeningen om aan te denken, en legde uit hoe elk ervan verschilt:[5]
- Jichttofi. Afzettingen van urinezuurkristallen, vaak ongelijk verdeeld over beide kanten, met verkalking; een biopsie toont uraatkristallen.[5]
- Reumaknobbels. Verschijnen later bij reumatoïde artritis, op drukpunten, met misvorming van gewrichten en een positieve reumafactor.[5]
- Reuzenceltumor van de peesschede. Meestal één pijnloze bult in de hand of pols.[5]
- Tuberculeuze tenosynovitis. Toenemende, deegachtige of vochtig aanvoelende zwelling van de peesschede.[5]
- Zenuwtumoren (neurofibromatose). Treffen zelden de handen en voeten en verschijnen meestal eerder in het leven.[5]
Peesxanthomen hangen daarentegen samen met familiaire hypercholesterolemie, zitten bij voorkeur op de achillespees en de strekpezen, en tonen onder de microscoop schuimcellen en cholesterolspleten zonder kristallen.[5] Onze gids over huidxanthomen behandelt de xanthomen die in de huid zitten en niet in de pees.
Bulten op pezen vergeleken
| Bult | Typische kenmerken | Belangrijkste test |
|---|---|---|
| Peesxanthoom | Stevig, glad, in de achillespees of de strekpezen van de hand, vaak aan beide kanten | Lipidenprofiel; echografie; schuimcellen bij biopsie |
| Jichttofus | Ongelijke verdeling, verkalking, opvlammingen in gewrichten | Uraatkristallen bij biopsie |
| Reumaknobbel | Op drukpunten, met misvorming van gewrichten | Reumafactor |
| Reuzenceltumor van de peesschede | Meestal één pijnloze bult in hand of pols | Biopsie |
| Tuberculeuze tenosynovitis | Deegachtige, toenemende zwelling van de peesschede | Biopsie |
Aandoening een: is een peesxanthoom een teken van familiaire hypercholesterolemie?
Meestal wel. Familiaire hypercholesterolemie is een erfelijke aandoening die vanaf de geboorte een zeer hoog LDL-cholesterol veroorzaakt, ongeveer 1 op de 250 tot 1 op de 500 mensen treft en bij ongeveer 75% van de oudere volwassenen die het hebben tot peesxanthomen leidt.
Ongeveer 75% van de oudere volwassenen met familiaire hypercholesterolemie heeft peesxanthomen.[1] De aandoening treft ongeveer 1 op de 500 tot 1 op de 250 mensen en erft dominant over, dus elk kind van een ouder met de aandoening heeft 50% kans om het te hebben. Tot de tekenen behoren xanthelasma en peesxanthomen op de achillespezen, ellebogen, handen, knieën en voeten.[2] Een verwante erfelijke aandoening, familiair defect apolipoproteïne B100, hangt ook samen met peesxanthomen.[5]
Zonder behandeling krijgt ongeveer de helft van de mannen met familiaire hypercholesterolemie vóór hun 50e een coronair voorval, en ongeveer 30% van de vrouwen vóór hun 60e. Statines zijn het eerstekeuzemedicijn.[2] Daarom is een peesxanthoom het waard om serieus te nemen, ook al is de bult zelf onschuldig.
Aandoening twee: wat is cerebrotendineuze xanthomatose?
Een zeldzame erfelijke aandoening waarbij het lichaam cholesterol niet goed kan afbreken, zodat cholestanol zich ophoopt in de pezen, hersenen en ogen. Het kan peesxanthomen veroorzaken zonder zeer hoog cholesterol in het bloed, dus het wordt gemakkelijk gemist.
Cerebrotendineuze xanthomatose (CTX) wordt veroorzaakt door veranderingen in het CYP27A1-gen en erft recessief over. Het veroorzaakt meestal diarree op zuigelingenleeftijd, staar in de kindertijd bij ongeveer driekwart van de mensen, peesxanthomen in de tienerjaren tot twintiger jaren en neurologische achteruitgang op volwassen leeftijd. Het wordt behandeld met chenodeoxycholzuur, en vroege zorg lijkt klachten te voorkomen.[3]
Peesxanthomen bij iemand met een normaal of maar licht verhoogd cholesterol, vooral met vroege staar, langdurige diarree of problemen met lopen, evenwicht of geheugen, zijn een reden om naar CTX te vragen. Cholestanol in het bloed meten helpt bij de diagnose.[1]
Hoe wordt een peesxanthoom bevestigd?
Met lichamelijk onderzoek, echografie en bloedtests. Echografie is in de dagelijkse praktijk het beeldvormende onderzoek van voorkeur; een nuchter lipidenprofiel zoekt naar de oorzaak; en een biopsie wordt alleen gebruikt als de diagnose onzeker is.
- Lichamelijk onderzoek. Bij lichamelijk onderzoek kunnen xanthomen van de achillespees aan het licht komen.[4]
- Echografie. De beeldvormende methode van voorkeur in de dagelijkse klinische praktijk;[4] xanthomen zijn zichtbaar als gebieden zonder het normale vezelpatroon van de pees.[5]
- MRI. Helpt andere aandoeningen uit te sluiten en een operatie te plannen.[1]
- Nuchtere bloedtests. Triglyceriden, totaal, LDL- en HDL-cholesterol, met glucose en HbA1c als dat nodig is.[1]
- Specialistische tests. Genetisch onderzoek naar familiaire hypercholesterolemie, of cholestanol als CTX wordt vermoed.[1][2]
- Biopsie, als dat nodig is. Toont schuimige cellen, cholesterolspleten en reuzencellen, zonder kristallen.[5]
Beeldvorming is nuttig omdat een xanthoom een pees kan verdikken voordat er een duidelijke bult ontstaat. Op MRI tonen peesxanthomen op dwarsdoorsneden meestal een gespikkeld of netvormig patroon,[5] en echografie kan het verlies van de normale vezelstructuur van de pees laten zien.[5] Beide kunnen ook xanthomen in de andere enkel of hand aan het licht brengen die je nog niet kunt voelen, wat je arts helpt te beoordelen hoe wijdverspreid het probleem is.
Hoe wordt een peesxanthoom aangepakt?
Door de aandoening erachter aan te pakken. Statines komen eerst bij familiaire hypercholesterolemie, met PCSK9-remmers of LDL-aferese voor sommige mensen. Bulten die pijn doen of schuren, kunnen chirurgisch worden verwijderd, samen met het onder controle houden van het cholesterol.
- Statines. Het eerstekeuzemedicijn bij familiaire hypercholesterolemie;[2] ze verlagen de bloedvetten en kunnen xanthomen doen krimpen.[1]
- PCSK9-remmers. Medicijnen die je inspuit en die effectief zijn bij familiaire hypercholesterolemie.[1]
- LDL-aferese. LDL uit het bloed filteren, een van de voorgestelde aanpakken bij xanthomen van de achillespees.[4]
- Chenodeoxycholzuur. Het medicijn dat bij CTX wordt gebruikt.[3]
- Operatie. Bij pijnlijke bulten of bulten waar schoenen langs schuren, heeft volledige excisie met medische controle de voorkeur; gedeeltelijk verwijderen leidt vaak tot terugkeer.[1]
Een operatie aan de achillespees vraagt om bijzondere zorg, omdat het gebied slecht geneest.[1] Kleine xanthomen krimpen vaak als de onderliggende ziekte onder controle is.[1] Onze gidsen over achillespeesxanthoom en xanthoom van de achillespees behandelen de enkel uitgebreider.
Moet je familie worden gecontroleerd?
Ja. Familiaire hypercholesterolemie gaat over op de helft van de kinderen van een ouder met de aandoening, dus ouders, broers, zussen en kinderen moeten hun cholesterol laten testen. Bij CTX lopen broers en zussen het meeste risico.
Omdat familiaire hypercholesterolemie dominant is, heeft elk kind van een ouder met de aandoening 50% kans om het te erven.[2] CTX is recessief, dus het komt vooral voor bij broers en zussen, en vroege zorg lijkt klachten te voorkomen.[3] Familieleden vroeg testen kan mensen vinden die zorg nodig hebben voordat er bulten verschijnen. Onze gids over de vraag of xanthelasma erfelijk is legt uit hoe deze erfelijke aandoeningen zich ook op de oogleden kunnen laten zien.
Wat als je het type op het ooglid zocht?
Dan denk je waarschijnlijk aan xanthelasma: zachte, vlakke gele plaques bij de binnenooghoeken. Dat is een ander soort xanthoom, komt veel vaker voor en verschijnt vaak bij normaal cholesterol.
Xanthelasma en peesxanthomen kunnen samen voorkomen bij familiaire hypercholesterolemie,[2] dus heb je beide, vertel dat dan aan je arts. Op zichzelf hangen plaques op het ooglid veel minder sterk samen met een erfelijke aandoening. Onze hoofdgids over xanthelasma en hoe xanthelasma eruitziet behandelen het type op het ooglid, en onze gids over xanthomen zet elk type naast elkaar.
Peesxanthoom: kort samengevat
Een peesxanthoom is een stevige cholesterolafzetting in een pees, meestal de achillespees. Het wijst meestal op familiaire hypercholesterolemie, soms op cerebrotendineuze xanthomatose, en vraagt om beoordeling door een arts, echografie en bloedtests.
De bult zelf is onschuldig, maar de aandoening erachter kan het hartrisico verhogen of, zelden, het zenuwstelsel aantasten, en beide zijn goed te behandelen zodra ze zijn ontdekt. Cholesterol verlagen kan de bulten doen krimpen, een operatie helpt bij pijnlijke bulten, en je familie laten testen kan ook hen beschermen. Zie voor een korte definitie xanthoom in de pees of wat een xanthoom is; als je de plaques op het ooglid bedoelde, zie dan onze hoofdgids over xanthelasma, en bekijk al onze gidsen over xanthelasma en xanthomen.
Veelgestelde vragen over peesxanthoom
Wat is een peesxanthoom?
Het is een stevige, langzaam groeiende afzetting van met cholesterol beladen afweercellen in een pees, meestal de achillespees.
Wat veroorzaakt een peesxanthoom?
LDL-cholesterol dringt de pees binnen, wordt geoxideerd en wordt opgenomen door macrofagen, meestal door familiaire hypercholesterolemie.
Op welke aandoeningen wijst een peesxanthoom?
Meestal op familiaire hypercholesterolemie; minder vaak op cerebrotendineuze xanthomatose, die kan voorkomen zonder zeer hoog cholesterol.
Hoe weet ik of mijn bult een peesxanthoom is?
Alleen een arts kan het bevestigen. Echografie en bloedtests geven meestal uitsluitsel, met een biopsie als jicht, reumaknobbels of een tumor van de peesschede moeten worden uitgesloten.
Is een peesxanthoom gevaarlijk?
De bult is goedaardig, maar de aandoening erachter kan het risico op vroege hartziekte verhogen, dus het moet worden gecontroleerd.
Kan een peesxanthoom krimpen?
Ja, het kan krimpen zodra het cholesterol onder controle is. Pijnlijke bulten kunnen chirurgisch worden verwijderd, naast het onder controle houden van het cholesterol.
Naar welke arts moet ik?
Begin bij je huisarts, die bloedtests kan regelen en je kan doorverwijzen naar een lipidenpoli, of naar een chirurg als de bult last geeft.
Moet mijn familie worden getest?
Ja. Familiaire hypercholesterolemie gaat over op de helft van de kinderen van een ouder met de aandoening, en CTX treft vooral broers en zussen.
Bronnen
- Bell A, Shreenath AP. Xanthoma. StatPearls, National Library of Medicine (NCBI Bookshelf), bijgewerkt 2023.
- Ison HE, Clarke SL, Knowles JW. Familial Hypercholesterolemia. GeneReviews, National Library of Medicine (NCBI Bookshelf), herzien 2025.
- Federico A, Gallus GN. Cerebrotendinous Xanthomatosis. GeneReviews, National Library of Medicine (NCBI Bookshelf), herzien 2024.
- Tsouli SG, Kiortsis DN, Argyropoulou MI, Mikhailidis DP, Elisaf MS. Pathogenesis, detection and treatment of Achilles tendon xanthomas. European Journal of Clinical Investigation, 2005.
- Kapoor SK, Kataria H, Patra SR, Boruah T. Multiple Nodular Outgrowths in the Hands and Feet of a 60-year-old Man. Clinical Orthopaedics and Related Research, 2009;468(2).
