Xanthomateus

Wat betekent xanthomateus?

Xanthomateus betekent bestaand uit of te maken hebbend met een xanthoom. Een xanthomateuze laesie is een gelige afzetting van met vet gevulde cellen in de huid, een pees of ander weefsel.

Het woord komt van het Griekse “xanthos”, dat geel betekent, plus “-oma”, dat een bult of gezwel betekent. “Xanthomateus” maakt van dat zelfstandig naamwoord een beschrijvend woord, dus je ziet combinaties als xanthomateuze laesie, xanthomateuze plaque, xanthomateus knobbeltje of xanthomateuze verandering. Ze betekenen allemaal hetzelfde: weefsel met de vetgevulde cellen waaruit een xanthoom bestaat.

Xanthomateuze laesies variëren van kleine, zachte gele plekjes op de oogleden tot stevige bulten in pezen en plotselinge groepjes roodgele bultjes op de huid. Wat ze delen is hoe ze ontstaan: vetten in het bloed lekken het weefsel in en worden opgeslokt door opruimcellen.^[1] Onze pagina’s over de definitie van xanthoom en wat een xanthoom is leggen de kernterm uit.

Wat is het verschil tussen xanthoom, xanthomata, xanthomatose en xanthomateus?

Het zijn allemaal vormen van dezelfde stam. Een xanthoom is één afzetting, xanthomata of xanthomen zijn er meerdere, xanthomatose betekent dat je er veel hebt, en xanthomateus beschrijft alles wat uit xanthoomweefsel bestaat.

• Xanthoom. Eén gele vetafzetting. Zie onze gids over xanthoom.
• Xanthomen of xanthomata. Twee meervouden voor hetzelfde; xanthomata is de oudere medische vorm. Zie xanthomata.
• Xanthomatose. Een aandoening met veel xanthomen, vaak door een erfelijke vetstofwisselingsstoornis. Zie xanthomatose.
• Xanthomateus. Het bijvoeglijk naamwoord, dat een laesie, cel of verandering van xanthoomweefsel beschrijft.
• Xanthelasma. De naam voor xanthomateuze plaques op de oogleden, het meest voorkomende type.

Onze hoofdgids over xanthomen van elk type brengt dit allemaal samen.

Wat betekent xanthomateus op een uitslag van een biopsie of scan?

Het betekent dat het weefsel schuimcellen bevat, macrofagen die vol vet zitten, en dat is het kenmerk van een xanthoom. Het is een beschrijving van hoe de cellen eruitzien, geen diagnose van kanker.

Onder de microscoop laat xanthomateus weefsel groepjes bleke, bubbelig ogende cellen zien. Dit zijn macrofagen die zoveel lipiden hebben opgenomen dat ze er schuimig uitzien.^[1] Bij xanthelasma op het ooglid zitten deze schuimcellen in de diepere laag van de huid, vaak rond kleine bloedvaatjes.^[2]

Pathologen gebruiken het woord ook voor schuimcellen op andere plekken, zoals in de bekleding van de maag. Dat heet maagxanthoom en is een andere aandoening met een eigen betekenis; onze gids over maagxanthoom legt het uit. Staat het woord op een uitslag en weet je niet zeker wat het voor jou betekent, vraag het dan aan de arts die de test heeft aangevraagd.

Hoe ontstaan xanthomateuze afzettingen?

Deeltjes die vet vervoeren, lipoproteïnen genoemd, lekken uit kleine bloedvaatjes het weefsel in. Macrofagen slokken het vet op, veranderen in schuimcellen en verzamelen zich tot een zichtbare gele afzetting.

Dat is het gedeelde proces achter elk xanthoom.^[1] Hoe meer vet er in het bloed zit en hoe langer dat hoog blijft, hoe meer ervan het weefsel bereikt. Op de oogleden drukt knipperen de piepkleine vaatjes samen, gaan vaatjes met de leeftijd meer lekken en draagt een lichte ontsteking bij aan het proces.^[2]

Herhaalde druk speelt mogelijk ook een rol, wat helpt verklaren waarom pees- en tubereuze typen de voorkeur geven aan de achillespezen, ellebogen en knieën.^[1] Het soort vet dat verhoogd is, bepaalt het soort laesie: zeer hoge triglyceriden veroorzaken eruptieve xanthomen, terwijl langdurig hoog LDL-cholesterol peesxanthomen veroorzaakt.

Wat zijn de belangrijkste xanthomateuze aandoeningen?

Xanthelasma op het ooglid en eruptieve, tubereuze, pees-, vlakke en palmaire xanthomen. Elk heeft een eigen uiterlijk, plek en verband met bloedvetten.

• Xanthelasma palpebrarum. Zachte gele plaques op de oogleden, meestal bij de binnenooghoeken.
• Eruptieve xanthomen. Groepjes kleine roodgele bultjes die plotseling verschijnen op de billen, schouders en ledematen.
• Tubereuze xanthomen. Stevige gele bulten op de ellebogen en knieën.
• Peesxanthomen. Stevige knobbeltjes in pezen, vooral de achillespees en bij de knokkels.
• Palmaire xanthomen. Geeloranje lijnen in de plooien van de handpalmen en vingers.
• Vlakke xanthomen. Platte gele plekken, soms wijdverspreid, op de huid of in huidplooien.

Onze gids over huidxanthomen laat zien hoe de huidtypen verschillen, en onze pagina over xanthoma disseminatum behandelt een zeldzame wijdverspreide vorm.

Wat zeggen eruptieve xanthomen over triglyceriden?

Ze betekenen meestal dat de triglyceriden extreem hoog zijn, vaak boven 1.000 mg/dl, wat ook het risico op pancreatitis verhoogt. Ze vragen om snelle medische aandacht.

Read moreHoeveel kost het om xanthelasma te verwijderen

Eruptieve xanthomen verschijnen als triglyceriden boven ongeveer 1.000 mg/dl uitkomen, en slecht geregelde diabetes is een veelvoorkomende reden dat triglyceriden zo hoog oplopen.^[4] Bij die waarden is ontsteking van de alvleesklier het grootste gevaar, en die kan ernstig zijn.^[4] Onze gidsen over eruptief xanthoom en eruptieve xanthomen uitgebreid behandelen ze volledig.

Wat betekenen pees- en tubereuze xanthomen?

Peesxanthomen zijn een klassiek teken van familiaire hypercholesterolemie, een erfelijke aandoening met zeer hoog LDL-cholesterol. Tubereuze xanthomen wijzen ook op verhoogd cholesterol, waaronder dysbetalipoproteïnemie.

Familiaire hypercholesterolemie treft tussen 1 op de 500 en 1 op de 250 mensen, wordt met een kans van 50% doorgegeven aan elk kind, en heeft onder de kenmerken xanthelasma en peesxanthomen op de achillespezen, ellebogen, handen, knieën en voeten.^[3] Zonder zorg had ongeveer de helft van de mannen ermee een coronair voorval vóór hun 50e en ongeveer 30% van de vrouwen vóór hun 60e, en statines zijn het eerstekeuzemedicijn.^[3]

Tubereuze en palmaire xanthomen zijn typerend voor dysbetalipoproteïnemie, een andere erfelijke vetstofwisselingsstoornis.^[5] Zeldzamere oorzaken van peesxanthomen zijn cerebrotendineuze xanthomatose en sitosterolemie.^[1] Onze pagina’s over peesxanthomata en tubereus xanthoom gaan verder.

Wat betekenen palmaire en vlakke xanthomen?

Palmaire xanthomen in de plooien van de hand wijzen op dysbetalipoproteïnemie. Vlakke xanthomen kunnen komen door vetstofwisselingsstoornissen, maar wijdverspreide vormen met normale bloedvetten kunnen samenhangen met een stoornis in bloedeiwitten.

Palmaire xanthomen zijn een kenmerk van dysbetalipoproteïnemie en vervagen zodra de aandoening is aangepakt.^[5] Diffuse vlakke xanthomen bij mensen met normale bloedvetten zijn in verband gebracht met monoklonale gammopathie, een afwijkend antilichaameiwit dat door één familie bloedcellen wordt gemaakt, en daarom kijken artsen verder als de lipidenuitslagen ze niet verklaren.^[6] Onze gidsen over palmair xanthoom en vlak xanthoom leggen beide uit.

Is xanthelasma een xanthomateuze aandoening?

Ja. Xanthelasma palpebrarum is de meest voorkomende xanthomateuze aandoening: zachte gele plaques op de oogleden, vaak cholesterolafzettingen op de oogleden of gele plekjes op de oogleden genoemd.

Het treft ongeveer 1,1% van de vrouwen en 0,3% van de mannen, verschijnt van ongeveer 20 tot 70 jaar en komt het vaakst voor tussen 35 en 55.^[2] Ongeveer de helft van de mensen met xanthelasma heeft een primaire of secundaire vetstofwisselingsstoornis,^[2] wat betekent dat ongeveer de helft die niet heeft. Dat maakt het een minder betrouwbaar waarschuwingsteken dan pees- of eruptieve xanthomen, maar toch een reden voor een cholesterolcontrole.

De plaques zijn op zichzelf onschadelijk en vervagen zelden vanzelf,^[2] dus de meeste mensen die ze weg willen hebben, kiezen voor verwijderen. Onze hoofdgids over xanthelasma behandelt het type op het ooglid uitgebreid.

Betekent een xanthomateuze laesie dat je hoog cholesterol hebt?

Vaak, maar niet altijd. Eruptieve, pees-, tubereuze en palmaire typen gaan meestal samen met afwijkende bloedvetten; xanthelasma op het ooglid vaak niet. Alleen een bloedtest geeft uitsluitsel.

Naast erfelijke stoornissen kunnen meerdere aandoeningen bloedvetten verhogen en tot xanthomateuze afzettingen leiden. StatPearls noemt primaire biliaire cholangitis, diabetes, een traag werkende schildklier, nefrotisch syndroom, medicijnen met retinoïden of oestrogeen en sarcoïdose onder de secundaire oorzaken die met xanthelasma samenhangen.^[2] Bij jonge mensen is een erfelijke vetstofwisselingsstoornis waarschijnlijker.^[2]

Het type laesie geeft je arts een sterke hint welk vet bekeken moet worden, maar de cijfers komen uit het lab.

Welke tests worden gedaan bij een xanthomateuze laesie?

Eerst een lipidenprofiel, daarna tests op aandoeningen die bloedvetten verhogen, zoals diabetes en problemen met de schildklier en lever. Beeldvorming of een biopsie komt er alleen bij als dat nodig is.

1. Onderzoek. Vaak genoeg om het type xanthoom te herkennen.^[1]
2. Lipidenprofiel. Triglyceriden en totaal-, LDL- en HDL-cholesterol.^[1]
3. Suikertests. Glucose en HbA1c als diabetes mogelijk is.^[1]
4. Lever- en schildkliertests. Om secundaire oorzaken op te sporen.^[2]
5. Beeldvorming. Echo bij peesxanthomen; MRI om andere bulten uit te sluiten.^[1]
6. Biopsie of verdere tests. Als het beeld onduidelijk is, of als bloedvetten normaal zijn bij wijdverspreide vlakke xanthomen.^[6]

Hoe worden xanthomateuze laesies aangepakt?

Door de oorzaak aan te pakken, vooral door bloedvetten onder controle te krijgen met leefstijlaanpassingen en medicijnen. Sommige laesies krimpen daardoor; andere worden verwijderd voor het uiterlijk of het comfort.

Klinische overzichten zetten aanpak van het hele lichaam voorop: het lipidenprofiel optimaliseren, met statines die mogelijk ook de laesies verkleinen en PCSK9-remmers die goed werken bij familiaire hypercholesterolemie.^[1] Kleinere laesies kunnen krimpen of verdwijnen zodra de bloedvetten onder controle zijn.^[1]

Een operatie is bedoeld voor bulten die klachten geven of een biopsie nodig hebben, en gedeeltelijk verwijderen van xanthomen op het lichaam geeft een zeer hoog terugkeerpercentage.^[1] Xanthelasma op het ooglid is anders: cholesterol verlagen beschermt je hart, maar heeft meestal maar een beperkt effect op plaques die er al zijn,^[2] dus verwijderen is de gebruikelijke route. Onze gids over opties in de kliniek bij xanthomen behandelt elk type.

Hoe verwijder je xanthomateuze plaques op de oogleden?

Read moreWaarmee kan xanthelasma worden verward

Met laser, een zuurpeeling, radiofrequentie of een operatie in een kliniek, of met een crème die is gemaakt om xanthelasma thuis te verwijderen. Een cholesterolcontrole komt eerst.

Elke methode heeft voor- en nadelen op dunne ooglidhuid. Wegsnijden kan het ooglid naar buiten draaien of terugtrekken, terwijl bevriezen en chemisch wegbranden littekens en verkleuring van de huid kunnen geven.^[2] Plaques kunnen ook terugkomen: terugkeer is over het algemeen minder dan 50%, ongeveer 60% na herhaalde ingrepen en hoger bij diepere plaques.^[2] Onze volledige gids over xanthelasma verwijderen vergelijkt elke methode, en onze pagina over de crème voor xanthelasma legt de route thuis uit.

Zitten je xanthomateuze laesies op je oogleden, heb je je cholesterol laten controleren en wil je de plaques thuis weghalen? Dan is dit de crème die wij voor xanthelasma maken.

Wanneer moet je naar een arts met een xanthomateuze laesie?

Zodra je er voor het eerst een opmerkt, zodat het type kan worden bevestigd en je bloedvetten kunnen worden gecontroleerd. Sommige typen vragen om snelle aandacht.

• Plotselinge groepjes kleine roodgele bultjes. Mogelijk eruptieve xanthomen en zeer hoge triglyceriden; laat je snel controleren.
• Buikpijn met eruptieve bultjes. Zoek dringend zorg, want pancreatitis is een risico.^[4]
• Stevige bulten op pezen. Vooral als vroege hartziekte in de familie voorkomt.
• Gele lijnen in de plooien van de handpalm. Een teken dat een volledig lipidenonderzoek waard is.
• Wijdverspreide platte gele plekken met normaal cholesterol. Je arts zoekt mogelijk naar een bloedziekte.^[6]
• Gele plaques op het ooglid. Plan een gewone cholesterolcontrole, eerder als je jong bent.

Welke andere verwante woorden kun je tegenkomen?

Schuimcellen, met vet gevulde macrofagen, hyperlipidemie, dyslipidemie en xanthogranuloom zijn de termen die je het vaakst naast xanthomateus ziet.

• Schuimcellen. Macrofagen die zo vol vet zitten dat ze er schuimig uitzien; de bouwstenen van elk xanthoom.
• Met vet gevulde macrofagen. Een andere manier om schuimcellen te beschrijven.
• Hyperlipidemie. Hoge waarden van vetten, zoals cholesterol of triglyceriden, in het bloed.
• Dyslipidemie. Elk afwijkend patroon van bloedvetten, waaronder laag HDL.
• Xanthogranuloom. Een verwant gezwel met schuimcellen en andere afweercellen, dat een andere aandoening is dan een gewoon xanthoom.

Is een woord in een brief of uitslag niet duidelijk, dan kun je je arts altijd vragen uit te leggen wat het voor jou betekent.

Xanthomateuze laesies: kort samengevat

Xanthomateus beschrijft gele afzettingen van vetgevulde schuimcellen. Ze variëren van onschuldig xanthelasma op het ooglid tot eruptieve en peesxanthomen die op ernstige stoornissen in de bloedvetten wijzen, dus elke nieuwe laesie verdient een cholesterolcontrole.

Voor het type op het ooglid is Xanthel® een cosmetische crème die is gemaakt om xanthelasma thuis te verwijderen, verkocht door Xanthelasma.com. De crème is alleen voor xanthelasma op het ooglid, niet voor xanthomen op het lichaam. Je vindt de crème in het vak hierboven en onderaan deze pagina, of lees meer over Xanthel® crème om xanthelasma te verwijderen, en bekijk al onze gidsen over xanthelasma en xanthomen.

Veelgestelde vragen over de term xanthomateus

Wat betekent xanthomateus?

Xanthomateus betekent bestaand uit of te maken hebbend met een xanthoom, een gelige afzetting van met vet gevulde cellen. Het woord komt van het Griekse woord voor geel.

Wat is een xanthomateuze laesie?

Een xanthomateuze laesie is een gele of oranje plaque, bultje of knobbeltje van schuimcellen, dat zijn macrofagen die vol vet zitten, in de huid, een pees of ander weefsel.

Wat veroorzaakt xanthomateuze afzettingen?

Deeltjes die vet vervoeren lekken uit kleine bloedvaatjes het weefsel in en worden opgeslokt door macrofagen, die schuimcellen worden. Hoge bloedvetten, erfelijke vetstofwisselingsstoornissen, diabetes en aandoeningen van de schildklier en lever kunnen allemaal bijdragen.

Wat zijn de belangrijkste typen xanthomateuze laesies?

Xanthelasma op het ooglid en eruptieve, tubereuze, pees-, palmaire en vlakke xanthomen, elk met een eigen plek en verband met bloedvetten.

Zijn xanthomateuze laesies gevaarlijk?

De laesies zelf zijn over het algemeen onschadelijk, maar eruptieve, pees- en sommige andere typen kunnen wijzen op stoornissen in de bloedvetten die het risico op pancreatitis of hartziekte verhogen.

Betekent een xanthomateuze laesie hoog cholesterol?

Vaak, maar niet altijd. Eruptieve, pees-, tubereuze en palmaire typen gaan meestal samen met afwijkende bloedvetten, terwijl ongeveer de helft van de mensen met xanthelasma op het ooglid normale uitslagen heeft.

Is xanthelasma een xanthomateuze aandoening?

Read moreXanthelasma behandelen

Ja. Xanthelasma palpebrarum, gele plaques op de oogleden, is de meest voorkomende xanthomateuze aandoening.

Hoe worden xanthomateuze laesies aangepakt?

Door de oorzaak aan te pakken, vooral door de bloedvetten onder controle te krijgen met aanpassingen in leefstijl en medicijnen. Sommige afwijkingen krimpen; plaques op het ooglid worden meestal verwijderd met methoden in de kliniek of een crème voor thuis.

Lees ook

XanthomenElk type uitgelegd XanthomatoseAls xanthomen wijdverspreid zijn